Rys historyczny

 

Bazylika katedralna pod wezwaniem świętego Jakuba Starszego w Olsztynie jest jednym z najcenniejszych kościołów na Warmii. Na temat budowy kościoła nie zachowały się żadne dokumenty. Gdyby dać wiarę napisowi – Ecclesia ex fundamento Anno Domini 1315 – znajdującemu się w południowej kaplicy, przylegającej do wieży kościelnej, to rozpoczęcie budowli sakralnej musiałoby przypadać na pierwszą połowę XIV wieku. Stoi to w wyraźnej sprzeczności z uroczystym dokumentem założenia miasta. Ponadto analiza stylowa struktury murów przemawia za tym, że wzniesiono je w ostatniej ćwierci XIV wieku. Uznając rok 1380 za przypuszczalną datę zakończenia budowy, w roku 1980 uroczyście obchodzono w Olsztynie jubileusz 600 – lecia tej świątyni.

        Jest to potężna, gotycka budowla o trzech, prawie tej samej wysokości nawach, wykonana całkowicie z cegły. Kościół ten nie jest dokładnie orientowany ze wschodu na zachód. W rzucie poziomym stanowi podłużny czworobok o wymiarach 58 metrów długości i 24,5 metra szerokości.

        Od strony wschodniej, ponad podwójnym, jasno otynkowanym szlakiem fryzowym, wznosi się wspaniały, zbudowany ze zwykłych cegieł, ozdobny szczyt świątyni. Ozdobny szczyt, będący wschodnią ścianą katedry, wywiera potężne wrażenie. Jest ono spotęgowane tym, że żadne poprzeczne linie nie przecinają strzeliście wznoszących się ku niebu smukłych sterczyn ani też ostrołukowych nisz. Wierzchołek szczytu zdobi sygnaturka, cały szczyt wraz a nią osiąga wysokość 38 metrów.

        Podczas gdy elewacja wschodnia urzeka pięknem ogromnego szczytu sterczynowego, wznoszącego się ponad prostą ścianę zamykającą w jednej linii wszystkie trzy nawy kościoła, to elewacja frontowa zwraca na siebie uwagę masywem wielokondygnacyjnej wieży.

        Wieża katedry ma siedem kondygnacji oddzielonych od siebie poziomymi, tynkowanymi pasami, które do wysokości trzeciej kondygnacji są ozdobione glazurowanym maswerkiem, świadczącym o pięknej filigranowej sztuce garncarskiej. Szczyt wieży otrzymał swój dzisiejszy kształt w wyniku kapitalnej renowacji kościoła w latach 1866 – 1868.

        Korpus nawowy kościoła przypomina wielki prostopadłościan z ogromnym dwuspadowym dachem. Zewnętrzne mury ożywia  rytm przypór, dzielących długość korpusu na sześć przęseł, oraz rytm wysmukłych ostrołukowych okien z maswerkami.

Podobnie jak bryła zewnętrzna olsztyńskiej katedry, tak również jej wnętrze odznacza się właściwym sobie wyrazem stylowym i niepowtarzalnym, indywidualnym pięknem. Od 1945 roku Olsztyn stał się siedzibą najpierw Administratorów Apostolskich, a od 1972 roku, w efekcie normalizacji administracji kościelnej na ziemiach zachodnich i północnych, rezydują w Olsztynie Biskupi Warmińscy. W 1992 roku decyzją Ojca Świętego Jana Pawła II diecezja warmińska została podniesiona do rangi archidiecezji, a Olsztyn stał się siedzibą Arcybiskupa Metropolity Warmińskiego. Kościół św. Jakuba wskutek tych historycznych przeobrażeń został podniesiony do godności współkatedry, czyli stanowi katedrę Biskupów Warmińskich na równi z bazyliką katedralną we Fromborku. Równocześnie jest miejscem Służby Bożej Warmińskiej Kapituły Katedralnej. W 2004 roku Papież Jan Paweł II podniósł tę świątynią do godności bazyliki mniejszej, co zostało udokumentowane spiżowymi insygniami papieskimi na ścianie frontowej kościoła.

Ta nowa rzeczywistość sprawiła, że kolejni proboszczowie wraz ze Wspólnotą Parafialną podejmowali wiele wysiłków, zmierzających do ulepszenia funkcjonalności wnętrza świątyni i podniesienia jej walorów artystycznych. Ksiądz proboszcz Jan Hanowski swoją zapobiegliwością i staraniem u rosyjskiego komendanta wojennego miasta Olsztyna w stycznia 1945 roku wystarał się o dokument, które zarówno kościół św. Jakuba, jak i pozostałe olsztyńskie świątynie ocalił przed spaleniem i zniszczeniem. Piromania zdobywców, będąca na porządku dziennym w pierwszych tygodniach po wkroczeniu do Olsztyna Armii Czerwonej, doprowadziła do zniszczenia znacznej części olsztyńskiej Starówki. Dokument wystawiony księdzu Hanowskiemu prze komendanta miasta polecał: kościoła nie palić, zamieszani w podpalenie będą pociągnięci do odpowiedzialności zgodnie z prawem czasu wojny.

Kolejnemu proboszczowi, którym był ksiądz Stanisław Chrzanowski, zawdzięczamy konserwację i złocenia ołtarza głównego w 1950 roku oraz malowanie wnętrza kościoła. W latach 1959 – 1960. Ksiądz proboszcz Antoni Jagłowski przystosował północną nawę do stałej adoracji Najświętszego Sakramentu oraz ufundował centralny marmurowy ołtarz soborowy. Rozpoczęte dzieło przystosowanie świątyni do soborowej odnowy liturgicznej podjął i ukończył ksiądz Tadeusz Borkowski. Wśród licznych prac podjętych przez tego gorliwego duszpasterza, miłośnika sztuki kościelnej, należy wymienić ułożenie nowej posadzki marmurowej w nawie środkowej, wykonanie nowych ławek dębowych, instalacje nowych witraży oraz wykonanie stylowych żyrandoli i kinkietów.

Patrząc choćby na powojenne dzieje kościoła św. Jakuba w Olsztynie widzimy, jak poszczególni proboszczowie we współpracy ze swoimi parafianami dokładali starań, aby ten kościół trwał i był godnym miejscem oddawania czci Bogu. Tak było w przeszłości i tak jest dziś. Z inspiracji Księdza Arcybiskupa dra Edmunda Piszcza w 1998 roku, obecny proboszcz ksiądz Andrzej Lesiński (od 1997 roku), rozpoczął kapitalny remont wszystkich elewacji zewnętrznych bazyliki katedralnej. Prace trwały cztery lata.

W naszej bazylice możemy podziwiać:

Drzwi spiżowe w głównym portalu kościoła, będące pomnikiem pontyfikatu Jana Pawła II oraz pamiątką jego pobytu w Olsztynie. Autorem olsztyńskich drzwi jest znakomity polski rzeźbiarz Gustaw Zemła, który w poszczególnych kwaterach ukazuje papieża Pielgrzyma. W głównej części tympanonie postać św. Jakuba Apostoła, patrone kościoła i miasta. W kwaterach po lewej stronie widzimy wybór kardynała Karola Wojtyły na papieża oraz otwarcie Roku Jubileuszowego 2000. Kwatery po prawej stronie ukazują wizytę Ojca Świętego w Olsztynie w 1991 roku oraz podniesienie Biskupstwa Warmińskiego do rangi metropolii przez nałożenie paliusza na ramiona Biskupa Warmińskiego, Edmunda Piszcza w 1992 roku.

 Wnętrze kościoła jest bardzo przestronne. Wrażenie to potęgują sklepienia sieciowe – w nawach bocznych kryształowe.

Msze Święte

Niedziele i święta:

6:00, 7:00, 8:00, 9:00, 10:00,
11:00 (suma),
12:30 (z udziałem dzieci),
13:30,
19:00 (Msza Święta akademicka),
21:00 (w lipcu i sierpniu)

 Dni powszednie:

 6:00, 7:00, 8:00, 12:00, 19:00